Sau khi được nuốt xuống, thức ăn liên tục di chuyển từ thực quản đến dạ dày, ruột non, đại tràng và cuối cùng là trực tràng. Quá trình này diễn ra nhờ các lớp cơ trong thành ống tiêu hóa co và giãn theo từng nhịp. Hoạt động đó được gọi là nhu động ruột.
Tốc độ vận chuyển trong đường tiêu hóa không giống nhau ở mọi thời điểm. Sau bữa ăn, khi vận động, nghỉ ngơi hoặc căng thẳng, hoạt động của ruột có thể thay đổi. Nếu quá nhanh hoặc quá chậm, người bệnh có thể gặp tiêu chảy, táo bón, đầy bụng hoặc khó chịu sau ăn.
Cố vấn chuyên môn: Dược phẩm Tuệ Tĩnh, TS.BS.CKII Nguyễn Thị Thanh Hương – Chủ nhiệm khoa Lão, Bệnh viện Y học cổ truyền Quân đội Trung ương.
- Mất nước do tiêu chảy nhận biết thế nào? Cách bù dịch đúng
- Bệnh viêm đại tràng cấp tính là gì, hiểu rõ hơn?
- Cách bảo quản thức ăn thừa an toàn qua đêm
Tìm hiểu chung về nhu động ruột
Nhu động ruột là những đợt co và giãn có phối hợp của cơ trong thành đường tiêu hóa. Khi phần cơ phía sau khối thức ăn co lại, phần phía trước giãn ra để thức ăn và dịch tiếp tục di chuyển.
Hoạt động này không chỉ giúp đưa thức ăn xuống ruột. Trong dạ dày và ruột non, các chuyển động còn trộn thức ăn với acid, enzyme, dịch mật và các dịch tiêu hóa khác để thức ăn được phân giải và hấp thu tốt hơn.
Sau khi nuốt, thực quản đưa thức ăn xuống dạ dày. Dạ dày nhào trộn rồi chuyển thức ăn từng phần xuống ruột non. Tại đây, phần lớn dưỡng chất được hấp thu. Khi phần còn lại đến đại tràng, nước tiếp tục được hấp thu và chất thải dần tạo thành phân trước khi chuyển xuống trực tràng. Như vậy, hoạt động này cần diễn ra với tốc độ phù hợp để cơ thể vừa hấp thu tốt, vừa đưa chất thải ra ngoài thuận lợi.
Hoạt động đường ruột được điều khiển thế nào?
Các cơ trong đường tiêu hóa không co bóp ngẫu nhiên. Chúng được điều khiển bởi hệ thần kinh, hormone và các tín hiệu xuất hiện ngay trong thành ruột. Nhờ sự phối hợp này, đường tiêu hóa có thể thay đổi hoạt động khi cơ thể đang đói, vừa ăn xong hoặc chuẩn bị đại tiện.
Hệ thần kinh ruột
Trong thành đường tiêu hóa có một mạng lưới thần kinh riêng. Khi thức ăn hoặc dịch làm căng thành ruột, mạng lưới này nhận tín hiệu và điều khiển các lớp cơ co hoặc giãn đúng thời điểm.
Hệ thần kinh ruột cũng liên hệ với não và tủy sống. Vì vậy, căng thẳng, lo âu hoặc một số rối loạn tương tác não – ruột có thể ảnh hưởng đến cảm giác trong bụng và thói quen đại tiện. Ở người mắc hội chứng ruột kích thích, người bệnh có thể đau bụng, tiêu chảy, táo bón hoặc luân phiên cả hai.
Hormone tiêu hóa
Dạ dày và ruột non tạo ra các hormone giúp điều hòa việc tiết dịch, cảm giác đói no và tốc độ vận chuyển thức ăn.
Sau bữa ăn ruột thay đổi thế nào?
Sau khi ăn, dạ dày tăng hoạt động để trộn thức ăn với dịch tiêu hóa. Ruột non tiếp tục co bóp để trộn và đưa thức ăn tiến dần về phía đại tràng. Đại tràng cũng có thể hoạt động mạnh hơn sau bữa ăn. Đây là lý do một số người muốn đi ngoài sau bữa sáng hoặc sau một bữa ăn lớn.
Điều này không có nghĩa thức ăn vừa ăn đã lập tức xuống đại tràng. Bữa ăn mới tạo tín hiệu kích thích đại tràng đẩy lượng phân đã có sẵn tiến gần trực tràng hơn.
Khi đường ruột vận chuyển nhanh hoặc chậm
Hoạt động của ruột cần đủ chậm để cơ thể có thời gian tiêu hóa và hấp thu, nhưng cũng phải đủ đều để thức ăn và chất thải không lưu lại quá lâu. Khi tốc độ vận chuyển thay đổi rõ, các triệu chứng tiêu hóa có thể xuất hiện.
Nhu động ruột chậm
Khi phân di chuyển qua đại tràng chậm, nước có thêm thời gian được hấp thu trở lại cơ thể. Phân vì thế dễ trở nên khô, cứng và khó đi hơn. Đây là một trong những cơ chế có thể gây táo bón.
Tuy nhiên, táo bón không đồng nghĩa chắc chắn với giảm nhu động ruột. Người bệnh còn có thể khó đại tiện do rối loạn sàn chậu, tác dụng phụ của thuốc hoặc thói quen thường xuyên nhịn đi ngoài.
Vận chuyển chậm cũng có thể xảy ra ở dạ dày. Trong liệt dạ dày, thức ăn xuống ruột non chậm dù không có vật cản. Người bệnh có thể nhanh no, đầy lâu sau ăn, buồn nôn hoặc nôn.
Tăng nhu động ruột
Khi các chất trong ruột di chuyển nhanh hơn, đại tràng có ít thời gian hấp thu nước nên phân có thể mềm hoặc lỏng hơn. Người bệnh đôi khi đi ngoài nhiều lần và đau quặn trước khi đại tiện.
Tuy nhiên, tiêu chảy không phải lúc nào cũng do ruột co bóp nhanh. Nhiễm trùng, viêm đường ruột hoặc không dung nạp thực phẩm cũng có thể gây phân lỏng. Vì vậy, không nên chỉ tìm cách làm chậm hoạt động ruột khi chưa biết nguyên nhân.
Khi ruột giảm vận động nhiều
Nếu hoạt động ruột giảm rõ, người bệnh có thể chướng bụng, buồn nôn, nôn và khó trung tiện. Khi bụng chướng tăng, đau nhiều, nôn liên tục hoặc không đi ngoài và không trung tiện được, cần được thăm khám để loại trừ tắc nghẽn hoặc rối loạn vận động nghiêm trọng.
Những yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động ruột
Tốc độ vận chuyển trong đường tiêu hóa chịu ảnh hưởng của chế độ ăn, lượng nước, vận động, thuốc và tình trạng sức khỏe. Khi xuất hiện rối loạn nhu động ruột kéo dài, cần xem xét nhiều yếu tố thay vì chỉ cho rằng đường ruột “yếu”.
Chế độ ăn và lượng nước
Chất xơ giúp tăng khối lượng và hỗ trợ giữ phân mềm hơn. Uống đủ nước cũng giúp việc đại tiện thuận lợi. Khi khẩu phần ít chất xơ, uống ít nước và thường xuyên nhịn đi ngoài, táo bón có thể dễ xuất hiện hơn.
Nếu đang chướng bụng nhiều hoặc chưa rõ nguyên nhân táo bón, không nên tăng chất xơ quá nhanh.
Vận động và sinh hoạt
Hoạt động thể chất đều đặn có thể hỗ trợ thói quen đại tiện. Ngồi hoặc nằm quá lâu, đặc biệt ở người phải bất động kéo dài, có thể khiến táo bón dễ xuất hiện hơn.
Thuốc và bệnh lý
Một số thuốc có thể làm chậm hoạt động tiêu hóa, trong đó có thuốc giảm đau opioid, một số thuốc chống trầm cảm và thuốc kháng cholinergic. Đái tháo đường, suy giáp hoặc một số bệnh thần kinh cũng có thể ảnh hưởng đến vận động của đường tiêu hóa.
Một số thông tin cần hiểu đúng hơn
Nhu động thường được nhắc đến khi người bệnh bị táo bón, tiêu chảy hoặc sôi bụng. Tuy nhiên, một số cách hiểu quá đơn giản có thể khiến người đọc tự điều chỉnh sai hoặc dùng thuốc không cần thiết.
- Tần suất đại tiện khác nhau ở mỗi người. Cần chú ý thêm độ mềm của phân, mức độ phải rặn và sự thay đổi so với trước đây.
- Khí và dịch di chuyển trong đường tiêu hóa có thể tạo âm thanh. Người khỏe mạnh vẫn có thể sôi bụng khi đói hoặc sau ăn.
- Táo bón không phải lúc nào cũng do nhu động ruột chậm. Rối loạn sàn chậu, thuốc và nhiều yếu tố khác cũng có thể khiến người bệnh khó đi ngoài.
- Tiêu chảy, nhiễm trùng, viêm và không dung nạp thực phẩm đều có thể gây phân lỏng.
Nếu táo bón hoặc thay đổi đại tiện kéo dài, bác sĩ có thể đánh giá thời gian phân di chuyển qua đại tràng. Với người có triệu chứng ở dạ dày, một số kiểm tra có thể đo tốc độ thức ăn rời khỏi dạ dày. Người bệnh nên đi khám nếu có đau bụng kéo dài hoặc dữ dội, nôn nhiều, bụng chướng rõ, không trung tiện được, phân có máu, sụt cân không chủ ý hoặc thay đổi đại tiện kéo dài không cải thiện.
Nhìn chung, nhu động ruột giúp thức ăn, dịch tiêu hóa và chất thải di chuyển qua đường tiêu hóa. Điều quan trọng không phải làm ruột co bóp càng mạnh càng tốt mà là duy trì hoạt động phù hợp. Khi nhu động nhanh hoặc chậm kéo dài kèm triệu chứng bất thường, người bệnh nên tìm nguyên nhân thay vì chỉ tự điều chỉnh bằng thuốc hoặc sản phẩm hỗ trợ.
Nếu bạn cần được tư vấn thêm hoặc tìm sản phẩm hỗ trợ phù hợp, vui lòng liên hệ tổng đài miễn cước 1800 2295 hoặc truy cập website của Dược phẩm Tuệ Tĩnh để đọc thêm nhiều bài viết hữu ích khác.
