Tiêu chảy không chỉ làm người bệnh mệt vì phải đi ngoài nhiều lần. Mỗi lần phân lỏng được thải ra, cơ thể mất nước do tiêu chảy và các chất điện giải cần cho hoạt động của tim, cơ và hệ thần kinh. Người bệnh ban đầu chỉ khát và khô miệng, nhưng nếu tiêu chảy nhiều, kèm nôn có thể nhanh chóng xuất hiện chóng mặt, tiểu rất ít, lừ đừ hoặc tụt huyết áp.
Cố vấn chuyên môn Dược phẩm Tuệ Tĩnh, TS BS CKII Nguyễn Thị Thanh Hương – Chủ nhiệm khoa Lão Bệnh viện Y học cổ truyền Quân đội Trung Ương.
- Bệnh viêm đại tràng cấp tính là gì, hiểu rõ hơn?
- Ngộ độc ở trẻ nhỏ: Nguyên nhân, dấu hiệu và khi nào cần đi khám
- Cách bảo quản thức ăn thừa an toàn qua đêm
Khi tiêu chảy cơ thể mất những gì?
Khi tiêu chảy, cơ thể không chỉ mất nước. Phân lỏng còn mang theo các điện giải như natri, clorid, kali và bicarbonat. Mất nước là mối đe dọa nghiêm trọng nhất của bệnh tiêu chảy khi lượng nước và điện giải thất thoát không được thay thế kịp thời.
Một người đi ngoài ba lần nhưng mỗi lần rất nhiều nước có thể mất dịch đáng kể. Ngược lại, người đi ngoài nhiều lần với lượng ít có thể mất nước chậm hơn. Vì vậy, số lần đại tiện không phải yếu tố duy nhất để đánh giá. Khi cơ thể thiếu dịch, thận cố giữ nước. Vì thế, số lần đi tiểu thường giảm và nước tiểu trở nên sẫm màu hơn.
Dấu hiệu cơ thể mất nước do tiêu chảy
Không cần đợi tới khi người bệnh ngất hoặc kiệt sức mới nghĩ đến mất nước do tiêu chảy. Nhiều dấu hiệu có thể nhận ra sớm tại nhà.
Khát và khô miệng
Khát nhiều hơn bình thường, môi khô và cảm giác miệng khô là những biểu hiện ban đầu thường gặp. Tuy nhiên, người cao tuổi có thể giảm cảm giác khát. Vì vậy, nếu một người lớn tuổi tiêu chảy nhiều nhưng không thấy khát, vẫn cần theo dõi nước tiểu, mức độ tỉnh táo và khả năng vận động.
Tiểu ít
Khi thiếu dịch, người bệnh thường tiểu ít hơn, khoảng cách giữa các lần tiểu dài hơn và nước tiểu chuyển vàng đậm.
Ở trẻ nhỏ, số tã ướt giảm là dấu hiệu cần lưu ý. Trẻ bị mất nước có thể không có tã ướt trong ba giờ hoặc lâu hơn, không có nước mắt khi khóc và buồn ngủ hơn bình thường.
Chóng mặt và mệt
Mất dịch làm lượng máu tuần hoàn giảm. Người bệnh có thể mệt, hoa mắt, chóng mặt khi đứng lên hoặc cảm giác yếu rõ sau mỗi lần đi ngoài.
Nếu chóng mặt tăng, đi lại không vững hoặc có cảm giác sắp ngất, tình trạng mất nước có thể đã đáng kể và không nên tiếp tục chỉ uống nước theo cảm tính.
Mắt trũng, lừ đừ
Các biểu hiện như mắt trũng, uống kém, lừ đừ hoặc mất ý thức để nhận diện mất nước nặng. Ở trẻ nhỏ, trẻ kích thích bất thường, ngủ li bì, bú kém hoặc không uống được cũng cần được đánh giá sớm.
Đối tượng dễ mất nước do tiêu chảy nhanh?
- Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: Cần được theo dõi sát vì có thể mất nước nhanh. Ở trẻ có thể diễn biến nặng chỉ trong một hoặc hai ngày nếu tiêu chảy nhiều và không được bù dịch phù hợp.
- Người cao tuổi: Dễ gặp vấn đề do cảm giác khát có thể giảm, khả năng tự lấy nước hạn chế hoặc đang mắc nhiều bệnh nền.
- Người nôn nhiều: Họ khó duy trì lượng dịch uống vào. Nếu cứ uống là nôn, bù nước tại nhà dễ thất bại dù người bệnh cố uống liên tục.
- Người có bệnh nền: Bệnh thận, bệnh tim, đái tháo đường hoặc bệnh mạn tính khác không nên tự áp dụng một lượng nước cố định, nên hỏi bác sĩ về loại và lượng dung dịch bù nước phù hợp.
Cách bù nước đúng chuẩn?
Việc bù nước không chỉ là làm hết cảm giác khát mà là thay thế lượng nước và điện giải đang mất qua phân. Trong phần lớn trường hợp chưa mất nước nặng, bù dịch qua đường uống là biện pháp quan trọng nhất.
Uống từng ngụm nhỏ
Khi tiêu chảy đi kèm buồn nôn, uống từng ngụm nhỏ và lặp lại thường xuyên thường dễ dung nạp hơn việc cố uống một cốc lớn trong một lần. Nếu vừa uống đã nôn, có thể nghỉ ngắn rồi thử lại bằng lượng nhỏ hơn.
Dùng ORS đúng cách
Dung dịch bù nước đường uống, thường gọi là ORS hoặc oresol, chứa glucose và các chất điện giải theo tỷ lệ giúp ruột hấp thu nước hiệu quả.
Nếu sử dụng gói oresol, cần pha đúng lượng nước ghi trên bao bì. Không nên cho ít nước hơn để dung dịch đậm và hiệu quả hơn. Tỷ lệ pha không đúng có thể làm nồng độ muối và đường không phù hợp.
Không đợi tiêu chảy dừng
Bù dịch nên diễn ra song song với thời gian tiêu chảy. Mỗi lần đi ngoài lại làm cơ thể mất thêm nước, vì vậy người bệnh vẫn cần tiếp tục uống dù số lần đại tiện chưa giảm. Biện pháp này không phải làm phân trở lại bình thường ngay mà là giữ cho cơ thể không rơi vào tình trạng thiếu dịch.
Duy trì ăn uống
Nếu vẫn ăn được, người bệnh không cần nhịn ăn hoàn toàn. Nên tiếp tục cung cấp thức ăn giàu dinh dưỡng trong thời gian tiêu chảy, đặc biệt ở trẻ em. Trẻ đang bú mẹ nên tiếp tục bú. Người lớn có thể ăn những bữa nhỏ, chọn thực phẩm dễ dung nạp và dần trở lại chế độ ăn thông thường.
Theo dõi tình trạng sau bù nước
Không cần phải chuẩn bị một thiết bị chuyên dụng, để nhận biết việc bù nước đang có hiệu quả hay không thì bạn có thể quan sát các biểu hiện sau đây:
- Cảm giác khát và khô miệng sẽ giảm dần.
- Người bệnh bắt đầu đi tiểu đều hơn, nước tiểu nhạt màu hơn và bớt chóng mặt khi đứng dậy.
- Nếu sau khi uống bù, người bệnh vẫn lừ đừ, phản ứng chậm hoặc ngày càng yếu, cần nghĩ đến việc bù dịch qua đường uống không còn đủ.
Ngoài mất nước do tiêu chảy, đặc điểm phân cũng có thể báo hiệu bệnh nặng hơn. Phân có máu, mủ hoặc màu đen, sốt cao và đau bụng dữ dội đều là những dấu hiệu không nên chỉ xử trí bằng bù nước tại nhà.
Nếu sau một thời gian bù nước, người bệnh đi tiểu trở lại, bớt khát, đỡ chóng mặt và vẫn uống được thì đây là những tín hiệu tích cực. Tuy vậy, vẫn cần tiếp tục bổ sung dịch trong thời gian phân còn lỏng vì cơ thể vẫn đang mất nước.
Khi nào cần truyền dịch?
Truyền dịch không cần thiết cho mọi trường hợp mất nước do tiêu chảy. Người bệnh mất nước nhẹ hoặc vừa và vẫn uống được thường có thể bù bằng đường uống.
Mất nước nặng có thể cần dịch truyền tĩnh mạch và điều trị tại bệnh viện. Không nên cố tiếp tục bù nước tại nhà khi người bệnh đã ngất, rất yếu, không uống được, hầu như không tiểu hoặc có biểu hiện lừ đừ rõ. Việc trì hoãn có thể khiến rối loạn nước và điện giải nặng hơn.
Ngoài ra, người bệnh cần được khám khi tiêu chảy kèm nôn liên tục, phân có máu hoặc màu đen, sốt cao hay đau bụng dữ dội. Đây có thể là dấu hiệu của một nguyên nhân tiêu hóa cần điều trị chứ không chỉ đơn thuần là thiếu nước.
Mất nước do tiêu chảy là biến chứng có thể phòng ngừa trong nhiều trường hợp nếu được bù dịch sớm và đúng cách. Điều quan trọng là theo dõi không chỉ số lần đi ngoài mà cả lượng nước uống được, số lần đi tiểu, mức độ tỉnh táo và khả năng giữ dịch.
Nếu bạn cần được tư vấn thêm hoặc tìm sản phẩm hỗ trợ phù hợp, vui lòng liên hệ tổng đài miễn cước 1800 2295 hoặc truy cập website của Dược phẩm Tuệ Tĩnh để đọc thêm nhiều bài viết hữu ích khác.
